Về tình quê và chất Bolero trong thơ Nguyễn Bính (Phần II)

Kỷ niệm 100 năm ngày sinh Nguyễn Bính ( 1918 – 2018 )

VỀ TÌNH QUÊ VÀ CHẤT BOLERO TRONG THƠ  NGUYỄN BÍNH (PHẦN II)

 

PGS.TS. NGUYỄN THỊ KIM NGÂN

Nhưng cái buồn của ca dao trong trẻo, không mang màu sắc cô đơn, lạnh lẽo, tuyệt vọng. Nguyễn Bính  có những lúc đã xa hẳn với kiểu tình quê mà gia nhập vào nỗi buồn kiểu  Lưu Trong Lư, Xuân Diệu, Hàn Mặc Tử. Xuân Diệu có “ Tương tư chiều”, Hàn Mặc Tử có “ Trường tương tư “, Nguyễn Bính cũng có “Tương tư”. Dường như là minh họa cho nhận định của Hoài Thanh  về tinh thần cốt lõi của Thơ Mới : “ Mất bề rộng ta tìm bề sâu. Nhưng càng đi sâu càng lạnh”, Nguyễn Bính tự nói về mình :

Tôi vào sâu quá và xa quá

Đường lụt sương mờ, lụt lá rơi…( Diệu vợi )

Nguyễn Bính có rất nhiều bài thơ, câu thơ không mang hồn quê mà mang đậm hồn Thơ Mới, chứng tỏ ông đã vào rất sâu cái tôi, tình yêu và nỗi buồn của mình :

Yêu yêu yêu mãi thế này

Tôi như một kẻ sa lầy tình yêu…( Lòng yêu đương )

Nghe hồn anh chìm chìm

Nghe buồn anh rộng rộng…( Dối lòng )

Sông lạnh khi nàng ra giũ lụa

Vớt giùm trong nước lấy hồn tôi…( Gửi cố nhân )

Nguyễn Bính yêu nhưng lúc nào cũng cảm thấy cô đơn, hiu quạnh :

Hai người sống giữa cô đơn…

Cô đơn buồn lại thêm buồn…( Người hàng xóm )

Cô đơn và tuyệt vọng của tình yêu dâng lên tột đỉnh trong nỗi đau nhuốm màu tang tóc :

Người ta: pháo đỏ rượu hồng

Mà trên hồn chị : một vòng hoa tang…( Lỡ bước sang ngang )

Thơ tình Nguyễn Bính nhiều câu có chữ “ tang”:

Một buổi giời đi đưa đám tang ( Diệu vợi )

Mau mà về chịu tang nàng đi thôi ( Người hàng xóm )

Có một người đi giữa đám tang ( Hà Nội 36 phố phường )

Tôi thấy quanh tôi và tất cả

Kinh thành Hà Nội quấn khăn sô ( Viếng hồn trinh nữ )

Những câu thơ trên gợi nhớ đến nỗi sầu trong thơ Xuân Diệu, Hàn Mặc Tử, Huy Cận :

Rặng liễu đìu hiu đứng chịu tang

Tóc buồn  buông xuống lệ ngàn hàng  ( Xuân Diệu - Đây mùa thu tới )

Ai chết đó ? Trục xoay và bánh đẩy

Xe tang đi về tận thế giới nào ( Huy Cận – Nhạc sầu )

Rõ ràng cái tình trong thơ Nguyễn Bính không phải chỉ là một thứ tình quê mà còn là một cái tình lãng mạn mang đầy “tinh thần thơ mới”, một thứ lãng mạn tuy cùng được du nhập từ ngoài nhưng không Tây như Xuân Diệu, Huy Cận, Lưu Trong Lư mà lại mang đầy chất quê.Thơ Nguyễn Bính hấp dẫn, lôi cuốn người ta phần nhiều chính là do sự kết hợp của hai tố chất ấy. Một mặt, nói như Vũ Bằng “ Nguyễn Bính đã nhắm đúng vào một cái bịnh chung của đời người là cái bịnh tương tư…Có thể nói tất cả văn thơ tiền chiến của Bính đều nhăm vào bịnh đó và anh nổi bật cũng vì bịnh đó” (8 ). Mặt khác, Nguyễn Bính thu hút người ta vì cái điệu quê, cái điệu vốn gần gũi với hầu hết một công chúng mà dường như trong mỗi người “ đều có một người nhà quê” ( Hoài Thanh). Hai tố chất này phối hợp với nhau gợi lên một tình cảm buồn thương, nhiều khi lâm li, tha thiết, giống như khi nghe một bản nhạc bolero.

Ở Việt Nam nhạc bolero cũng có nhiều nét gần với thơ Nguyễn Bính. Vốn là dòng nhạc trữ tình có nguồn gốc ở Tây Ban Nha, truyền sang Mỹ Latin rồi nhập vào Việt Nam, bolero, theo các nhạc sĩ và các nhà nghiên cứu, đã kết hợp với nhiều giai điệu của nhạc tài tử , với  câu ca vọng cổ vốn cũng rất buồn và du dương, tạo thành những bản nhạc trữ tình vừa lãng mạn, ướt át vừa đậm chất quê. “Cái chất buồn của bolero vô tình rất gần với cái chất oán trong cải lương cũng như dân ca Nam bộ.”(10).  Bản nhạc được xem là nhạc bolero đầu tiên là bài Duyên quê của Hoàng Thi Thơ. Cũng không phải ngẫu nhiên mà trong số những bài bolero được cho là hay nhất có khá nhiều bài phổ nhạc hoặc lấy ý từ thơ Nguyễn Bính ( Cô hàng xóm, Sang ngang…). Cũng giống như những bản bolero  êm ái, trữ tình, Lỡ bước sang ngang của Nguyễn Bính thường rất dễ “mua nước mắt” công chúng, người đọc. Cái chất buồn ấy là một phần  cốt lõi tạo nên sự lôi cuốn của nhạc bolero và thơ Nguyễn Bính. “…cho đến bây giờ, người ta còn thương Nguyễn Bính,yêu thơ Nguyễn Bính chỉ  là vì những câu thơ chứa chất một tấm lòng tương tư não nùng, lê thê có từ ngày xưa và sẽ còn tồn tại mãi đến ngày sau” ( Vũ Bằng, bài đd.). Chất buồn  có phần lâm li, ủy mị ấy đã góp phần làm cho thơ Nguyễn Bính cũng giống như nhạc bolero ( hãy xem các chương trình ca nhạc Thần tượng Bolero, Solo cùng Bolero, Tình Bolero..trên TV! ) có tính đại chúng rất rộng rãi : ”Thơ của ông rất hay, được đại chúng biết nhiều nhất” (11). Thậm chí có người còn xác quyết rằng :” Có thể nói sau Nguyễn Du, Nguyễn Bính là nhà thơ được mọi người học thuộc thơ ông nhiều nhất”( 12).

So sánh thơ Nguyễn Bính với nhạc bolero, nói về chất bolero của thơ Nguyễn Bính không mang ý nói về chất lượng hay trình độ mà chỉ nhằm  nêu lên một đặc điểm cũng như giải thích vì sao thơ Nguyễn Bính được đông đảo người đọc yêu thích như vậy. Còn nếu  xét chung,  thơ Nguyễn Bính có rất nhiều màu sắc, cung bậc, vượt ra ngoài cả chất quê và chất bolero. Những bài thơ như Hoa cỏ may :

Hồn anh như hoa cỏ may

Một chiều cả gió bám đầy áo em

hay  Cánh buồm nâu :

Hôm nay dưới bến xuôi đò

Thương nhau qua cửa tò vò nhìn nhau

Anh đi đấy, anh về đâu ?

Cánh buồm nâu, cánh buồm nâu, cánh buồm…

không còn đơn giản chỉ mang  màu sắc chân quê hay âm điệu bolero mà còn có một cái gì đó rất mới mẻ, hiện đại. Đọc Nguyễn Bính người ta thường nhớ nhiều đến những bài như Người hàng xóm, Chờ nhau, Chân quê và nhất là Lỡ bước sang ngang. Nhưng Nguyễn Bính còn có Mưa xuân, Một mình, Chuyến tàu đêm :

Một chuyến tàu đêm chảy rất mau

Những ánh đèn phai tựa trăng tà

Toa này toa khác nối liền toa

Chập chờn như một con giời lớn

Như một oan hồn hiển hiện ra….( Chuyến tàu đêm )

Có nhà nghiên cứu cho rằng so với  Lỡ bước sang ngang và những bài thơ khác, “ Chuyến tàu đêm đứng riêng một cõi. Chuyến tàu đêm là một chuyến tàu siêu thực, là tác phẩm đặc biệt của Nguyễn Bính ra khỏi quỹ đạo ngâm khúc và truyện nôm” (13 ). Mưa xuân cũng vậy. Tuy cũng viết về một mối tình quê nhưng  Mưa xuân không có tính chất chân quê như Tương tư hay Người hàng xóm và lại cũng không  ướt đầm nước mắt như trong Lỡ bước sang ngang . Thay vào những câu lục bát là những câu bảy chữ, thay vào bàn tay lau nước mắt là những ngón tay ngà ngọc, gợi cảm:

Chắc hẳn đêm nay giường cửi lạnh

Thoi ngà nằm nhớ ngón tay em

là bàn tay hứng từng giọt mưa xuân như  “ tai nương nước giọt mái nhà “ trong thơ Huy Cận :

Bốn bên hàng xóm đã lên đèn

Em ngửa bàn tay trước mái hiên

Mưa chấm bàn tay từng chấm lạnh

Thế nào anh ấy chả sang xem…

Mưa xuân  không phải là một khúc ngâm  hay lời tỏ tình mà là một lời kể chuyện, một vở kịch diễn ra ngắn ngủi và kết thúc với những câu thơ đẳng cấp, mang một âm sắc lạ :

Bữa ấy mưa xuân đã ngại bay

Hoa xoan đã nát dưới chân giày

Hội chèo làng Đặng về ngang ngõ

Mẹ bảo : “ Mùa xuân đã cạn ngày”

Mưa xuân không phải là  một bức tranh quê mà là một mối tình quê, nhưng là tình quê không  mang chất bolero, một thứ tình quê dịu dàng, trong trẻo , có buồn nhưng  tràn đầy yêu thương, hy vọng. Câu thơ Nguyễn Bính nghe dễ dàng như nói, nhưng nói mà tinh thông, điêu luyện, có những câu như của người làm thơ bậc thầy.

Nguyễn Bính là một tài thơ bẩm sinh. Với ông thơ vừa là nghiệp : “ Mình tôi trời bắt làm thi sĩ”, vừa là nghiệp chướng : “ Mẹ hiền mất sớm, giời đày làm thơ”. Đã là nghiệp thì không thể chối bỏ được và một khi “ trời đã bắt làm thi sĩ” thì khó mà làm được việc gì khác, có làm cũng khó thành công. S.Esenin đã  từng tâm sự về số phận mình tương tự:

Phàm những cuộc đời kỳ lạ

Đã được định đoạt từ lâu

Nếu tôi không thành nhà thơ

Hẳn tôi đã thành trộm cắp  ( Tạ Phương dịch )

Nguyễn Bính bị “ giời đày làm thơ” nên ông làm gì khác cũng đều dở dang, thất bại. Dở dang, thất bại cả trong tình trường lẫn tình đời. Nhưng bù lại, ông đã thành công trong thơ. Với những câu thơ lục bát gần với ca dao, những bài thơ mang  tình quê, hồn quê, thấm đậm chất trữ tình bolero và những  bài thơ chứa đầy “tinh thần thơ mới”, những câu thơ tinh tế, giàu cảm giác,  bất ngờ, Nguyễn Bính  trở thành một trong những nhà thơ được yêu mến và đọc rộng rãi nhất, nhà thơ hàng đầu của phong tráo Thơ Mới, nhà thơ đặc sắc của thi ca Việt Nam hiện đại.

Sài  Gòn, thảng 3/ 2018

TÀI LIỆU TRÍCH DẪN :

1, Hoài Thanh ( 1988 ), Thi nhân Việt Nam, Nxb. Văn học, Hà Nội

2. Hồ Trọng Việt:  Yếu tố văn hóa dân gian trong sáng tác của một số nhà thơ thuộc phong trào Thơ Mới

( Luận văn Thạc sĩ ), ĐHSP HCM

3. I.Erenbua :  Exenhin ( Vương Trí Nhàn dịch ), tạp chí Thơ, Hội nhà văn VN, số 10-2015, tr. 96

4. Tạ Tỵ ( 1970 ) :  Mười khuôn mặt văn nghệ, Sài Gòn, tr. 126

5. Hà Minh Đức ( 1998 ) : Nguyễn Bính – thi sĩ của đồng quê, trong sách “ Nguyễn Bính – về tác gia và tác phẩm”, Nxb. Giáo dục, tr. 135

6. Tô Hoài ( 1986 ): Lời giới thiệu Tuyển tập Nguyễn Bính, Nxb. Văn hoc, tr. 23

7. Anh Thơ  (1986 ): Từ bến sông Thương, Nxb. Văn học, tr. 103

8. Chu Huy Sơn ( 2003 ): Ba đỉnh cao Thơ Mới : Xuân Diệu- Nguyễn Bính- Hàn Mặc Tử, Nxb. GD

9. Vũ Bằng ( 1971 ): Nguyễn Bính, một thi sĩ suốt đời mắc bịnh tương tư, Tạp chí Văn, số 189-1/11/1971. Dẫn theo  Trần Hoài Anh: “ Nguyễn Bính trong sự tiếp nhận của lý luận phê bình ở miền Nam trước 1975”, tạp chí Sông Hương,số 313- 2015

10. Trần Minh Phi :  Nhạc Trịnh, Ngô Thụy Miên… thuộc dòng bolero(!), báo Người Lao động

Ngày 5/3/2018

11. Nguyễn Tấn Long ( 1968) : Việt Nam thi nhân tiền chiến( Q. thượng), Sống Mới xb., Sài Gòn,

Tr. 304. (Dẫn theo Trần Hoài Anh, tài liệu trên.)

12. Thế Phong ( 1974 ) : Lược sử văn nghệ Việt Nam tiền chiến 1930-1945, nxb. Vàng Son, SG

Tr.258.( Dẫn theo Trần Hoài Anh, tài liệu trên)

13. Thụy Khuê : Nguyễn Bính ( 1919 – 1966 ), bản online

 

 

N.T.K.N
Gởi
Bài được đọc nhiều nhất
Thứ 2
Thứ 3
Thứ 4
Thứ 5
Thứ 6
Thứ 7
Chủ nhật

 
 
 
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29